Ik keek The Social Dilemma (Netflix) en daarna had ik even geen zin meer om te scrollen. Niet uit discipline. Gewoon… omdat het ineens voelbaar werd wat ik meestal niet merk: hoe slim dit gebouwd is. Hoe het aan je trekt. Hoe het je manipuleert, zonder dat je het doorhebt. Hoe je psychologische opmaak tegen je gebruikt wordt. 

Er zijn maar twee industrieën die hun klanten gebruikers noemen;

illegale drugs en software

In de documentaire vertellen oud-medewerkers van grote platforms zoals Twitter (X), Google, Pinterest, Facebook en Instagram, hoe social media zijn ontworpen. Niet als een neutrale plek waar jij “gewoon wat kijkt”, maar als een systeem dat jouw aandacht wil vasthouden. Aandacht als grondstof. Emotie als brandstof. Data als verdienmodel. Jouw levenstijd als 'monetizer'.

En ik merkte dat ik mezelf afvroeg: wie stuurt hier eigenlijk wie?

De digitale fopspeen

Het begint zo onschuldig. Even kijken. Even reageren. Even dat ene bericht. En toch… er zit iets verschrikkelijk verslavends in. Dat moment waarop je je telefoon al vast hebt voordat je besloten had dat je hem zou pakken. De bliepjes, de meldingen, de toontjes en oplichtende schermen, zij doen dat. En dat is niet per ongeluk zo gebouwd. Dat is gebouwd om jouw aandacht te vangen.

Je brein heeft geleerd heeft: hier zit iets. Iets wat me even afleidt, even laat voelen dat ik erbij hoor, even ontspant.  De like, een melding, een nieuwe video. Klein. Snel. Net genoeg. En daarna soms dat lege gevoel. Alsof je gegeten hebt zonder voeding. Bingewatching..

Verbonden, en toch alleen

Wat me ook raakte: hoe iets dat ooit “verbinding” beloofde, zo vaak eindigt in een soort isolatie. Je kunt met honderd mensen tegelijk praten, en toch niemand echt voelen. Je ziet veel gezichten, maar maakt geen echt oogcontact. Je leest veel woorden, maar zonder toon en vaak zonder werkelijkheid.

In mijn hoofd werd het ineens een soort contrast. Social media geeft prikkels, maar weinig rust. Veel contact, maar weinig nabijheid. Veel zichtbaarheid, maar weinig gezien worden. Veel informatie maar zonder echt verbinding te maken.

De schaduwkant van het perfecte plaatje

En dan die beelden. Gefilterde selfies. Lichamen die gladder zijn dan een porseleinen vaas. Levens waarin iedereen altijd in een mooi huis woont met een latte in de hand en een relatie zonder ruzie.

Je kunt rationeel weten dat het toneel is. Dat het niet klopt. Toch doet het iets. Het knaagt aan je zelfbeeld. Het fluistert: jij moet ook mooier, slanker, succesvoller, vrolijker en misschien zelfs wel een leukere partner. Het is niet gek dat er mensen zijn die doorschieten richting cosmetische ingrepen. Als je lang genoeg in een spiegel kijkt die de werkelijkheid vervormt, ga je aan jezelf twijfelen.

Angst, somberte en een hoofd dat nooit uit kan

De documentaire raakt ook aan mentale gezondheid: depressies, stress, angst. Als je brein voortdurend “aan” staat, blijft er weinig ruimte over om gewoon te zijn. Je wordt sneller onrustig. Sneller prikkelbaar. Sneller moe. En ondertussen ga je door, want stoppen voelt ook leeg.

Voor jongeren is dat extra intens. Zij groeien op in een wereld waarin je niet alleen jezelf ontwikkelt, maar ook je “publieke versie”. En dat publieke stuk kijkt altijd mee en moet gevoed worden, het liefst met succesverhalen en mooie plaatjes. Dat maakt kwetsbaar.

Een wereld waarin nuance het aflegt

Wat me misschien het meest onheilspellend vond: hoe desinformatie, nepnieuws en polarisatie bijna logisch lijken te worden in dit systeem. Heftige emoties doen het beter doen online. Verontwaardiging en oneerlijkheid houdt je vast. Angst houdt je vast. Woede houdt je vast. De algoritmes gaan hun werk doen. En dan krijg je meer van hetzelfde. Je belandt in een bubbel. Je denkt dat je “onderzoek” doet, terwijl je eigenlijk gevoed wordt met wat je al gelooft. Of met wat je boos maakt.

Daar komen ook dingen bij als Russische beïnvloeding, propaganda, en de manier waarop extreme groeperingen mensen online kunnen vinden, warm houden en langzaam laten opschuiven in hun denken. De documentaire laat zien hoe makkelijk dat proces gaat als een algoritme vooral kijkt naar: wat houdt iemand vast?

Democratieën en samenlevingen die dunner worden

Als iedereen zijn eigen waarheid krijgt voorgeschoteld, wordt samenleven kwetsbaar. Democratie heeft een gedeelde basis nodig: dat we het in elk geval ongeveer eens zijn over wat er gebeurd is. Dat er nuance is, verschillende invalshoeken, andere perspectieven. Als die wegvallen wordt alles strijd. Alles een kamp. Alles wat anders denkt.. de vijand. En het voelt alsof die toon inmiddels overal doorheen sijpelt. In reacties. In gesprekken. In families. Alsof we elkaar sneller kwijt zijn. Tegen elkaar uitgespeeld worden.

En dan die onderstroom: data, controle, kwetsbaarheid

Er zit ook iets ongemakkelijks onder: data. Wie je bent, waar je op blijft hangen, wat je zoekt, wat je interessant vindt. Dat wordt opgeslagen, doorverkocht, gekoppeld. En dat maakt je beïnvloedbaar. Soms subtiel. Soms grof. Soms door bedrijven. Soms door staten, politici. Soms door mensen met slechte bedoelingen zoals sektes, extremistische ronselaars, propagandamachines.

Daar komt hackgevaar bij, datalekken, identiteitsfraude. Dingen die je pas serieus neemt als het je raakt, en dan is het vaak te laat.

Wat ik vooral overhield

Ik hield geen “tips” over. Ik hield een vraag over.

Hoe wil ik leven, in een wereld die constant aan mijn tijd en aandacht trekt?
Hoe blijf ik mens, als systemen steeds slimmer worden in het bespelen van menselijkheid?

En misschien is dat wel de belangrijkste laag van deze documentaire: hij gaat niet alleen over tech. Hij gaat over kwetsbaarheid. Over hoe je brein werkt. Over hoe makkelijk je te sturen bent als je moe bent, eenzaam bent, onzeker bent, of gewoon even behoefte hebt aan iets makkelijks. De digitale hamburger of chipszak.

Dit raakt ons allemaal.

Als jij merkt dat social media je stemming, je zelfbeeld of je relaties beïnvloedt, dan kan het helpend zijn om dat samen te onderzoeken. Voor een beter zelfbeeld, minder gevoelens van tekort schieten of om weer wat meer ruimte in je hoofd te krijgen.

Voor meer informatie of een afspraak, neem dan contact met mij op.