Hoe je onbewust eigenschappen kunt overnemen van degene die je vroeger bang maakte.
Misschien heb je jezelf vroeger voorgenomen dat je nooit zo zou worden als je vader of moeder. Je weet nog precies hoe het voelde wanneer die ouder boos werd, je kleineerde of je bang maakte. Je wilde later vooral anders zijn. Toch merk je als volwassene soms dat je op een vergelijkbare manier reageert. Je wordt bijvoorbeeld plotseling fel, gebruikt dezelfde woorden of probeert situaties net zo sterk onder controle te houden.
Dat kan behoorlijk confronterend zijn. Want hoe is het mogelijk dat je gedrag vertoont waar je vroeger zelf zoveel last van had? In de psychologie bestaat hiervoor een begrip: identificatie met de agressor.
Wat is identificatie met de agressor?
Identificatie met de agressor is een psychologisch beschermingsmechanisme waarbij iemand onbewust eigenschappen, overtuigingen of gedrag overneemt van een persoon die vroeger bedreigend of beschadigend was. Dit mechanisme werd al beschreven door de psychiater Sándor Ferenczi en later door Anna Freud. Het kan ontstaan wanneer een kind langdurig wordt blootgesteld aan angst, vernedering, mishandeling of ander bedreigend gedrag.
Een kind is afhankelijk van zijn ouders en kan zich meestal niet zomaar aan een onveilige situatie onttrekken. Het probeert daarom manieren te vinden om met de dreiging om te gaan. Een van die manieren kan zijn om zich sterk af te stemmen op de bedreigende ouder, diens gedrag te voorspellen of bepaalde eigenschappen over te nemen.
Wat begon als een poging om veilig te blijven, kan later een automatisch reactiepatroon worden.
Als je onbewust op je agressieve ouder gaat lijken
Stel dat je bent opgegroeid met een (stief)vader die bij het minste of geringste boos werd. Hij schreeuwde, bepaalde wat er gebeurde en liet weinig ruimte voor tegenspraak. Als kind was je voortdurend alert op zijn stemming. Je hebt jezelf misschien voorgenomen dat je later nooit zo zou reageren. Toch merk je dat je als volwassene soms dezelfde boosheid voelt wanneer je je machteloos, afgewezen of bedreigd voelt.
Je verheft je stem, probeert de situatie te controleren of reageert harder dan je eigenlijk wilt. Achteraf schrik je van jezelf. 'Ik lijk wel op mijn vader. En dat is precies wat ik nooit wilde.'
Dat betekent niet automatisch dat er sprake is van identificatie met de agressor. Gedrag kan verschillende oorzaken hebben. Maar wanneer iemand langdurig is opgegroeid met bedreigend gedrag, kan dat gedrag onbewust onderdeel zijn geworden van de manier waarop diegene met spanning omgaat.
Het vertrouwde gedrag wordt dan herhaald, terwijl het helemaal niet past bij de persoon die je wilt zijn.
Soms richt je de agressie niet op anderen, maar op jezelf
Identificatie met de agressor betekent niet altijd dat je zelf agressief wordt tegenover andere mensen. Soms neem je vooral de kritische of vernederende houding van de vroegere ouder over en richt je die tegen jezelf. Misschien zei je moeder regelmatig dat je waardeloos was of nooit iets goed deed. Als volwassene hoor je haar woorden niet meer letterlijk, maar je spreekt jezelf nog steeds op dezelfde manier toe.
'Wat ben ik toch stom.'
'Ik kan ook helemaal niets.'
'Ik ben niet goed genoeg.'
De ouder is misschien allang niet meer aanwezig, maar de afwijzende stem is als het ware van binnen blijven bestaan. Zo kan een kind dat voortdurend werd gekleineerd, later zijn eigen strengste criticus worden. Dat is een bijzonder pijnlijke vorm van identificatie. Je hebt niet alleen geleden onder de kritiek van de ander, maar blijft jezelf onbewust op vergelijkbare wijze behandelen.
Waarom neemt iemand juist gedrag over dat zoveel pijn heeft gedaan?
Dat lijkt tegenstrijdig, maar vanuit de overlevingsreacties van een kind is het beter te begrijpen. Wanneer je weinig invloed hebt op een bedreigende situatie, probeer je op allerlei manieren meer veiligheid te creëren. Je leert de stemming van de ander herkennen, past je aan of probeert te voorkomen dat je opnieuw slachtoffer wordt.
Soms kan het overnemen van de houding van de machtige of bedreigende persoon onbewust een gevoel van controle geven. Het is alsof het psychische systeem probeert te voorkomen dat je opnieuw zo machteloos wordt als vroeger.
Dat betekent niet dat iemand bewust besluit om op de agressor te lijken. Het gaat vaak om diep ingesleten reacties die automatisch worden geactiveerd wanneer iemand spanning of dreiging ervaart. Deze reacties kunnen bovendien samengaan met schaamte. Je veroordeelt jezelf vervolgens omdat je gedrag vertoont dat je juist zo verafschuwt.
Zo kan een nieuwe cirkel ontstaan waarin spanning, beschermingsgedrag en zelfverwijt elkaar versterken.
Wordt een mishandeld kind later zelf een agressieve ouder?
Nee, zeker niet vanzelfsprekend. Veel mensen die als kind mishandeling, vernedering of emotionele verwaarlozing hebben meegemaakt, ontwikkelen juist een sterke motivatie om het anders te doen. Ze willen hun eigen kinderen de veiligheid, liefde en bescherming geven die ze zelf hebben gemist.
Toch kunnen oude patronen onder spanning soms terugkomen. Vooral wanneer iemand nooit heeft geleerd hoe je op een andere manier met boosheid, frustratie, machteloosheid of conflicten kunt omgaan. Het verleden kan daarmee invloed hebben op het gedrag, maar bepaalt niet onvermijdelijk de toekomst.
Een verklaring voor bepaald gedrag is bovendien geen rechtvaardiging voor het kwetsen van anderen. Ook wanneer je eigen jeugd pijnlijk was, blijf je als volwassene verantwoordelijk voor hoe je met anderen omgaat. Juist door te begrijpen waar bepaalde reacties vandaan komen, ontstaat er ruimte om ze te veranderen.
Hoe kun je deze patronen doorbreken?
In therapie kijken we niet alleen naar het gedrag dat iemand wil veranderen, maar ook naar wat daaronder ligt. Waarom word je zo boos wanneer iemand kritiek heeft? Waarom voel je je onmiddellijk bedreigd wanneer je partner het niet met je eens is? En waarom ben je zo streng voor jezelf wanneer je een fout maakt?
Soms blijkt dat een huidige situatie oude gevoelens van machteloosheid, angst of afwijzing oproept. Je reageert dan niet alleen op wat er nu gebeurt, maar ook vanuit ervaringen die je vroeger hebt opgedaan. Wanneer je die verbanden gaat herkennen, kun je leren om anders met je emoties om te gaan. Je kunt onderzoeken welke beschermingsreacties je hebt ontwikkeld, welke overtuigingen je hebt overgenomen en of die nog bij je passen.
Bij traumatische ervaringen kan het daarnaast nodig zijn om de onderliggende herinneringen en negatieve zelfovertuigingen te verwerken. Het doel is niet om jezelf te veroordelen omdat je bepaalde eigenschappen hebt overgenomen, maar om te ontdekken dat je inmiddels andere keuzes kunt maken.
Je bent niet dezelfde persoon als degene die jou pijn deed
Misschien herken je bepaalde reacties van je vader of moeder in jezelf en schaam je je daarvoor. Maar het herkennen van overeenkomsten betekent niet dat je dezelfde persoon bent. Je kunt gedrag hebben aangeleerd dat je niet wilt voortzetten. Je kunt eigenschappen hebben overgenomen die ooit een beschermende functie hadden, maar die inmiddels niet meer behulpzaam zijn.
En je kunt leren om daar anders mee om te gaan.
Je hoeft niet te blijven herhalen wat je vroeger hebt meegemaakt. Je kunt begrijpen waar het vandaan komt, verantwoordelijkheid nemen voor je gedrag en nieuwe manieren ontwikkelen om met jezelf en anderen om te gaan.
Daarmee geef je niet alleen jezelf, maar mogelijk ook de volgende generatie de kans om andere ervaringen op te doen.
Hulp bij jeugdtrauma en hardnekkige gedragspatronen in Breda
Merk je dat je soms reageert op een manier die je herkent van een ouder die vroeger veel invloed op je had? Of heb je last van een strenge innerlijke criticus, boosheid, schaamte of oude patronen die je moeilijk kunt doorbreken?
Bij Minerva Counseling & Relatietherapie Breda leer je om te begrijpen hoe ervaringen uit je jeugd kunnen doorwerken in je huidige leven en relaties. Samen onderzoeken we hoe je deze patronen kunt veranderen en waar nodig traumatische ervaringen kunt verwerken.
Wil je meer informatie of een afspraak maken? Neem dan contact op.
Bron: Pubmed
Reactie plaatsen
Reacties